Çocukluğumuzdan bu yana hep duyarız; hak bir olduğu halde neden dört mezhep var sorusunu ve kendimizi ikna edecek cevaplar ararız. Herşeyden önce zihinleri kurcalayan bu sorudaki bir yanlışı düzeltelim; dört mezhep değil, belki yüzlerce mezhep var.

Eğer mezhepten kasıt Efendimiz'den (sav) dört büyük mezhep imamlarının yaşadığı döneme kadar Müslümanların karşı karşıya kaldıkları ibadetten muamelata uzayan sorunlarına yönelik verilen cevaplar, o cevapların biraraya gelmiş şekli ise evet, yüzlerce mezhep var. Çünkü o dönemlerde sorunlarına cevap arayan halk, ilmi ve ameli ile kendini isbat etmiş, içtihadî ehliyete sahip beldesindeki veya en yakın yerdeki kişilere gidiyor, cevaplarını alıyor ve uygulamaya geçiriyordu. Sahabeden, Tabiine ve Tebe-i Tabiine uzanan nesillerde bu ehliyete sahip, ilmî sorumluluklarının şuurunda ve farkında olan yüzlerce insan vardı. Ne var ki bunların bir kısmı sadece bazı alanlarda söz söyledi, bazıları küçük beldelerde yaşadıkları için görüşleri iştihar bulmadı ve o görüşleri uygulayan geniş kitleler olmadı. Zaten 4 büyük mezhep imamını bunlardan ayıran da bu iki özelliktir. Yoksa "yaşamayan mezhep sahipleri" diye fıkıh literatürüne geçen bir Leys b. Sa'd'ın, bir Abdurrahman b. Evzai'nin ilmî yeterlilik bağlamında İmam Azam'dan, İmam Şafiî'den aşağı kalır tarafları yoktu.

İslami kaide ve kuralların beden ve ruhuna yön veren en önemli unsurlardan biri elbette ve hiç şüphesiz Medine'dir. Medine'nin hemen her şeyi ile rolü vardır ayet, hadis ve sonraki dönemlerde gerçekleşen ilmî faaliyetlerde. Çünkü somut bir gerçekliktir Medine. İlahi irade kıyamete kadar bütün insanlığa rehberlik yapacak ilkelerini de, spesifik hükümlerini de bu zemin üzerinde indirmiştir. Bu açıdan baktığınızda Medine ile İslamî ahkâm "et ile tırnak" gibi birbirine girmiştir. Bu ikisini birbirinden ayırmak imkansızdır. Dolayısıyla birini bilmeden diğerini anlamak da mümkün değildir. Onun içindir ki siyer/tarih bilgisi tefsirde, hadiste, fıkıhda, kelamda çok önemlidir. Siyerde yaya olan kişilerin söz konusu ilim dallarında kaynaklara inmesi, ayakları yere basan yorumlarda bulunması imkansız denecek ölçüde zordur. Hatta diyebilirim, ilgili ilim dallarına ait usul bilgisinden çok önce gelir siyer adına derinlemesine malumat sahibi olmak.

İşte sözünü ettiğimiz bu Medine, Efendimizin hicretini müteakip kurulan şehir site devleti yapısı ile çok sonraki dönemlerde ortaya çıkacak mezhepler olgusunda önemli bir yere sahiptir. Başlangıçda 4,500 Yahudi, 4,000 arap müsrik, 1,500 müslümanın yaşadığı bu şehir, imzalanan Medine vesikası, ister barış, ister savaş dönemlerinde yaşanan ikili veya diplomatik münasebetler, hem yukarıda sözünü etiğimiz ayet, hadis ve erken dönem İslamî hayat tecrübesine yön vermiş, dâyelik yapmış, hem de daha sonraları birlikte yaşama adına hukukçuların ortaya koyduğu kaide ve kuralların doğuşuna zemin hazırlamıştır. Manzaraya tersinden bakarak şöyle de diyebiliriz, ulus-devlet formunda gördüğümüz dinî ve ırkî birlikteliği esas alan siyasî yapılanmalar o dönemde geçerli olsaydı, biz bugün elimizde mütedavil olan ne İslamî kaynaklara, ne de 15 asırlık tecrübeye sahip olabilirdik. Başkalarını her türlü özellikleri ile kabul edip birlikte yaşamayı mümkün kılan İslamî ruhu bulamazdık. Böylesi önemli bir alanda yaşanan bu türlü bir boşluk, kimbilir insanlığı ikiye bölen ve "ya dostumsun ya da düşmanım" anlayışına bizi sürüklerdi.

Halbuki bunun böyle olmadığını herkes biliyor. Mezhepler özelinde yaşadığımız uzun İslamî tecrübe zaten bunu gösteriyor. Gördüğünüz gibi çok farklı bir zaviyeden yaklaştık meseleye. Haftaya bitirmek niyetiyle.

AHMET KURUCAN
ZAMAN