Amin ecmain

"Adak hiçbir şeyi değiştirmez, hiçbir fayda sağlamaz, adakla cimrinin malı azaltılmış olur." (Buhari, Eymân, 26, 27; Nesai, Eymân, 29, 41) hadisinin izahı istikametinde sorulan bir soruya cevap arayacağız bu yazıda.

Türkçemize adak olarak geçen, Arapça orijinal haliyle "nezr", fıkhî açıdan insanın dinen mükellef olmadığı bir şeyi yapmaya ahd etmesi, Rabb'isine söz vermesidir. Nezr, gerek İslam öncesi dinler gerekse İslam'da ayet ve hadislerle yeri tesbit edilmiş, Hz. Peygamber dönemi başta olmak üzere bugüne kadar devam edegelen süreçte uygulanmıştır. Dolayısıyla meşruiyeti konusunda bir problem yok.

Nezrin (adak) yeminle irtibatı vardır. Çünkü tahakkukunda yapılması üzerine verilen söz yerine getirilmediğinde, bu söz verme (adak/nezr) keffarete konu olur. Nezrin sonucu ile alakalı bir konu bu gördüğünüz gibi; ama meselemiz bu olmadığı için mezkur bir cümle ile iktifa ediyoruz.

Bugün Anadolu'da adak dendiği zaman anlaşılan ve uygulanan oruç tutma, ilave maddî yükümlülükler üstlenme türünden şeylerdir. "Oğlum askerden dönünce, çocuğum sünnet olduğunda, şu hastalıktan kurtulduğumda, final imtihanlarını geçtiğimde..." listeyi uzatabiliriz. Ne olacak bunlar gerçekleştiğinde? "Bir kurban keseceğim, 10 tane fakirin karnını doyuracağım, bir kamyon kömür dağıtacağım, 3 gün nafile oruç tutacağım vs..." Gördüğünüz gibi tarifte olduğu şekliyle kişi, dinen mükellef olmadığı, farz, vacip kategorisi içine girmeyen bir ameli yapmaya söz veriyor; ama bunu bir şarta bağlıyor.

Pekala amelin şarta bağlanması, Allah ile pazarlık manasını taşır mı? "Sen bu sonucu hasıl et, ben de bunu yapayım" demek değil midir bu? Ya da kurban kesme, fakirlere yardım, oruç tutma sözünün kadere tesiri var mıdır?

Başta aktardığımız hadis, adağın kaderi değiştirmeyeceğini, hiçbir fayda ve zarar sağlamayacağını açıkça beyan ediyor. Bu açıdan haşa! Allah ile pazarlık manasını taşımaz. Zaten hakikî imanı elde etmiş bir Müslüman, hayrın ve şerrin Allah'tan geldiğini bilen, cefasına da safasına da vefa ile mukabele eden bir müminin, böyle bir şeyi rüyasında görmesi bile düşünülemez.

Madem öyle; adağın meşru kılınmasının hikmeti nedir denecek olursa; tek kelime ile şükürdür. Hastalıktan şifa bulma, sağ-salim askerden dönme, okulu bitirme, sağlıklı bir çocuğa sahip olma vb. adağa konu edilen sonuçların hepsi, sebepler dünyasında yaşayan insanın çalışması ve gayretine irtibatlandırılmış Allah'ın lütfu ve ihsanıdır. İşte bu lütuf ve ihsanlara nâil olan kişinin Rabb'isine karşı farklı bir dille yaptığı şükürdür adak.

Ama meseleye bu zaviyeden bakmayan, adağın kaderi değiştirebileceği inancında olan, imanın tahkik tepelerinde değil de, taklit derelerinde yüzen kişiler için aynı şey geçerli olmayabilir. Nitekim şarta bağlı infak adağında bulunan bir mümin, muradına erdikten sonra adağını yerine getirecek ve malından bir şeyler eksilecektir. İşte hadisin anlattığı ve cimri dediği kişiler bunlardır. Halbuki onun sözünü verdiği adak vesilesi ile o şeyin tahakkuku arasında illiyet münasebeti yoktur. Varlığını düşünmesi sadece bir zandan ibarettir. Zan ise adı üzerinde zandır, kesin bilgi değildir. Dolayısıyla adakta bulunma veya bulunmama neticeyi değiştirmeyecektir.

Hadiste sözü edilen Müslüman'a cimri denmesi, o vasfının ön plana çıkartılması çok dikkat çekicidir. Cimrilik ve cömertlik hem Kur'an hem de hadislerde değişik vesilelerle defalarca ele alınmış, cömertliğin ve cimriliğin hem halk hem de Hak katındaki yeri anlatılmıştır. Cimrilik bu beyanlardan anlaşılan toplam mana içinde katiyen mümin vasfı değildir. Bir hadisin beyanları içinde helalleri haram sayma, haksız yere insanların birbirlerini öldürmesi, önceki ümmetlerden birçoğunun helakine bizzat vesile olan (Müslim, Birr, 56) kötü ahlak kategorisindeki bir ameldir cimrilik. Bu açıdan hadis, adak/nezrin yanıbaşında gayr-ı İslamî bir vasfa dikkat çekmesi açısından da çok önemlidir.

AHMET KURUCAN

konuyu güncelliyorum