KURANIN MANA BAKIMINDAN GÜZELLİKLERİ
...

Kuran-ı Kerimin mana cihetinden güzellikleri tıbak, mukabele, tevriye ve tenasüb gibi kısımlara ayrılır. Bunları yerimizin müsaadesi nisbetinde sırasıyla ele alalım. Tıbak; cümlede, karşılıklı iki mana arasını cemetmektir.

Mesela: O (Allah) ilktir (kendisinden önce hiçbir varlık yoktur), sondur (kendisinden sonra hiçbir varlık olamaz, her şey yok olacak, sadece o kalacaktır); zahirdir (delilleriyle varlığı gün gibi aşikardır), batındır (zatının hakikati gizlidir, akıllar onu idrak edemez). (S. Hadid, 3) Bu ayette evvel ile ahir, zahir ile batın birbirlerine zıt manalar taşıdıkları halde, aynı cümlede toplanmışlardır.

O (Allah) yaşatır ve öldürür. (S. Yunus, 56) Bu ayette de, yaşatır ve öldürür kelimeleri aynı cümlede bir araya gelmiştir. İnsanlardan korkmayın, benden korkun. (S. Maide, 44) Bu ayet-i kerimede ise, insanlardan korkmamayı, yalnız Allahtan korkmayı bildiren birbirine zıt iki mana cemedilmiştir.

Mukabele; birbirine uygun iki veya daha fazla lafızların gelmesi, sonra da bu tertip üzere zıtlarının getirilmesidir. Mesela: Az gülsünler, çok ağlasınlar. (S. Tevbe, 82) Ayet-i kerimeye baktığımız zaman görürüz ki; önce az gülmek, sonra da buna mukabil çok ağlamak, tertip üzere yan yana getirilmişlerdir. Tevriye; iki manası olan bir lafzın, yakın manasını değil de, uzak manasını kastetmektir.

Mesela: O (Allah), geceleyin sizi öldürür (gibi uyutur); gündüzün de ne çalışıp kazandığınızı bilir. (S. Enam, 60) Ayette geçen cerahtüm kelimesinin yakın manası, siz yaralandınız; uzak manası da çalışıp kazandınız demektir. Burada tevriye yoluyla uzak mana kullanılmıştır. Tenasüb; manaca birbirine münasip olan kelimeleri bir arada zikretmektir. Buna aynı zamanda tevafuk ve itilaf da denilmektedir.

Mesela: Gözler onu (Allahı) kuşatıp göremez. O, gözleri görüp kuşatır. O latif, lutuf sahibidir ve her şeyden haberdardır. (S. Enam, 103) Bu ayette de görüleceği üzere, Cenab-ı Hakkın latif olması hasebiyle gözlerin onu idrak edemeyeceği; keza Allahın habir olmasından dolayı da onun, gözleri görebileceği münasip bir manadır.

amin